Krabbamein í ristli og endaþarmi eru meðal algengustu krabbameina hjá vestrænum þjóðum. Á Íslandi greinast nú árlega 130-140 einstaklingar, en um 50 deyja af völdum meinanna. Meðalaldur við greiningu er 69 ár.
Lífshættir hafa áhrif
Ristilkrabbamein geta myndast án þess að þekktir áhættuþættir séu til staðar, en þeir eru reykingar, skortur á hreyfingu, offita, neysla á rauðu kjöti, unnum kjötvörum og áfengi. Einnig er vitað að lágt gildi D-vítamíns í blóði tengist aukinni áhættu. Tilteknar meðfæddar stökkbreytingar auka áhættuna, en arfgengir þættir eru þó ekki taldir orsaka nema um 5% allra ristil- og endaþarmskrabbameina.
Landfræðilegur munur
Nýgengi ristil- og endaþarmskrabbameina er hátt í Norður-Evrópu, Norður-Ameríku og Ástralíu og er að aukast í Japan. Aukin áhætta er hjá Japönum sem hafa flutt til Bandaríkjanna. Þessi landfræðilegi munur er fyrst og fremst talinn stafa af ólíkum lífsháttum, einkum matarvenjum. Í Noregi hefur nýgengið aukist mjög hratt síðustu þrjá áratugina og hafa nú Norðmenn ásamt Dönum hæsta nýgengið á Norðurlöndunum.
Fylgjast þarf með breytingum
Einkenni koma oft ekki fram fyrr en á seinni stigum. Algengt er að vart verði við breytt hægðamynstur, t.d. nýtilkomið harðlífi og/eða niðurgang, ásamt blóði í eða utan á hægðum. Kviðverkir, uppþemba, lítil matarlyst, þreyta, slappleiki og þyngdartap geta einnig verið einkenni. Rétt er að benda á að þessi einkenni þurfa alls ekki að benda til krabbameins, t.d. er algengt að blóð í hægðum komi til vegna gyllinæðar. Mikilvægt er þó að leita til læknis til að taka af allan vafa. Blóðleysi getur einnig verið vísbending um blæðingu frá ristli.
Greining
Læknisrannsókn vegna einkenna felst í leit að blóði í hægðum, þreifingu á kvið og endaþarmi, og ristilspeglun í kjölfarið ef ástæða þykir til, en ristilspeglun er áreiðanlegasta rannsóknin.
Horfur hafa batnað
Sé ristil- eða endaþarmskrabbamein uppgötvað snemma er langoftast unnt að lækna sjúklinga með skurðaðgerð. Þegar sjúkdómurinn hefur náð að dreifa sér til eitla eða fjarlægra líffæra eru horfurnar verri. Þrátt fyrir hækkandi nýgengi hefur dánartíðni lækkað síðustu áratugi. Því hafa horfur sjúklinga batnað og hlutfallsleg fimm ára lifun sjúklinga er nú 60% fyrir karlmenn og 55% fyrir konur.
Skipulögð lýðgrunduð skimun bjargar mannslífum
Langflest illkynja æxli í ristli og endaþarmi eru talin myndast í æxlissepum í slímhúð ristils. Sýnt hefur verið fram á að skimun fyrir þessum krabbameinum með því að leita að blóði í hægðum dragi úr nýgengi sjúkdómsins og lækki dánartíðni. Mælt er með lýðgrundaðri skimun þar sem tilteknir aldurshópar karla og kvenna eru boðaðir í leit með reglulegu millibili. Slík skimun hefur þegar verið tekin upp í Finnlandi, Bretlandi, Svíþjóð og fleiri löndum með góðum árangri.
Höfundar:
Jón Gunnlaugur Jónasson yfirlæknir Krabbameinsskrár Íslands og prófessor við læknadeild Háskóla Íslands.
Laufey Tryggvadóttir framkvæmdastjóri Krabbameinsskrár Íslands og klínískur prófessor við læknadeild Háskóla Íslands.