Þrátt fyrir mikla umræðu undanfarin ár í fjölmiðlum, meðal fagfólks og á Alþingi Íslendinga, sem árið 2007 samþykkti þingsályktun um að hefja skimum fyrir ristilkrabbameini, hefur okkur Íslendingum orðið lítið ágengt í baráttunni gegn þessum sjúkdómi, sem oft hefur verið nefndur „hinn þögli morðingi“.
Hér á landi höfum við haft mjög skýrar leiðbeiningar til heilbrigðisstarfsfólks og almennings um áhættuþætti og leitaraðferðir varðandi krabbamein í ristli og endaþami. Þessar leiðbeiningar nefndar á vegum Landlæknisembættisins eru síðan 2002 og má finna á heimasíðu embættisins. Mikilvægt er að halda þessum leiðbeiningum á lofti og hvetja heilbrigðisstéttir til að fara eftir þeim, löndum okkar til hagsbóta og til að fyrirbyggja eitt af algengustu krabbameinum hér á landi. Þá er krabbamein í ristli og endaþarmi önnur algengasta dánarorsök af völdum krabbameina meðal Íslendinga.
Fá krabbamein eru eins aðgengileg til leitar (skimunar) og hafa eins vel þekkta áhættuþætti og ristilkrabbamein. Þá er þetta krabbamein þriðja algengasta krabbameinið, hjá báðum kynjum, hér á landi.
Íslensk rannsókn, sem birtist í erlendu læknatímariti á síðasta ári, þar sem greind ristilkrabbamein á fimmtíu ára tímabili (frá stofnun Krabbameinsskrárinnar) eru skoðuð, leiðir í ljós að lítil sem engin framför hefur hefur átt sér stað varðandi það að greina þetta krabbamein á fyrri stigum. Þetta eru mjög umhugsunarverðar niðurstöður, vegna þess að eina og besta leiðin til að hindra sjúkdóminn og forða dauðsföllum er að greina forstig hans og sjúkdóminn sjálfan á byrjunarstigi.
Í flestum Evrópulöndum, Bandaríkjunum og í Asíu hafa heilbrigðiyfirvöld beitt sér með einum eða öðrum hætti fyrir skimun eftir þessu krabbameini eða stutt við rannsóknir til að skerpa á bestu mögulegum leitaraðferðum til að finna finna þessi mein á byrjunarstigi. Fullyrða má að það eru fá lönd í hinum vestræna heimi þar sem ekki er verið að skima með einhverjum hætti, skipulega eða óskipulega, fyrir þessum sjúkdómi.
Lítið er að gerast hér á landi af hálfu heilbrigðisyfirvalda. Skipulögð skimun sem mun ná til allrar þjóðarinnar er m.a. vel á veg komin í Finnlandi, Englandi og Frakklandi og er skipulag þar til mikillar fyrirmyndar. Fleiri lönd eins Bandaríkin, Þýskaland og Ítalía hafa hvatt til leitar, þó með óskipulögðum hætti sé. Þrátt fyrir að hér sé um milljóna þjóðfélög að ræða, með mun flóknari heilbrigðiskerfi og vandamál en við Íslendingar, hafa þau gert sér grein fyrir mikilvægi forvarnaraðgerða gegn þessum vágesti.
Þar sem greindum tifellum krabbameina í ristli og endaþarmi fer fjölgandi hér á landi, 65% þeirra hafa langt genginn sjúkdóm við greiningu, meðferð (lyfjameðferð) er gríðarlega kostnaðarsöm og lífsgæði þeirra sem þurfa flókna meðferð er alvarlega skert, þá er mikilvægt að hefja markvissar forvarnaraðgerðir hér á landi.
Markmið okkar á að vera „líf án ristilkrabbameins“. Með skipulögðum aðgerðum og leitaraðferðum er það mjög raunhæft. Hins vegar verðum við að fá skýr svör frá þeim sem ráða ferðinni í heilbrigðismálum Íslendinga þegar við spyrjum: Ert þú með eða á móti?
Ásgeir Theodórs læknir, EMPH